Po spacerze po lesie lub łące znajdujesz na psie małego, ciemnego pajęczaka i od razu pojawia się pytanie, z czym właściwie masz do czynienia. W Polsce występuje kilkanaście gatunków kleszczy, ale dla opiekuna psa największe znaczenie mają kleszcz pospolity, kleszcz łąkowy, kleszcz jeżowy oraz sporadycznie zawlekany kleszcz psi. Poniżej wyjaśniam, czym różnią się te gatunki, jakie choroby mogą przenosić i jak rozsądnie chronić psa.
Najważniejsze różnice między kleszczami mają znaczenie dla zdrowia psa
- 19 gatunków kleszczy uznaje się za stale występujące w Polsce, lecz tylko kilka regularnie interesuje właścicieli psów.
- Kleszcz pospolity najczęściej spotykany jest w wilgotnych lasach, na ich obrzeżach i w wysokiej trawie.
- Kleszcz łąkowy ma szczególne znaczenie dla psów, ponieważ może przenosić Babesia wywołującą babeszjozę.
- Kleszcz psi nie jest typowym rodzimym gatunkiem plenerowym, ale może zostać przywieziony z podróży i zadomowić się w ogrzewanym pomieszczeniu.
- Codzienna kontrola sierści i szybkie usunięcie pasożyta pozostają potrzebne nawet wtedy, gdy pies korzysta z preparatu przeciwkleszczowego.
Gatunki kleszczy, które mają największe znaczenie dla psa
NIZP PZH-PIB podaje, że w Polsce stwierdzono 19 stale występujących gatunków kleszczy. Większość z nich jest związana z konkretnymi dzikimi zwierzętami, ptakami, nietoperzami albo ich kryjówkami, więc przeciętny pies nigdy się z nimi nie zetknie.
Dla codziennej profilaktyki wystarczy dobrze znać kilka najważniejszych gatunków. Ich wygląd może podpowiedzieć, z jakim zagrożeniem mamy do czynienia, ale nie zastępuje badania laboratoryjnego ani oceny lekarza weterynarii.
Kleszcz pospolity Ixodes ricinus
To najbardziej rozpowszechniony kleszcz w Polsce i Europie. Lubi wilgotne lasy liściaste i mieszane, gęste podszycie, obrzeża lasów, śródleśne łąki oraz trawy rosnące przy ścieżkach. Nie spada z drzew. Czeka na żywiciela na niskiej roślinności, zwykle nie wyżej niż około 1-1,5 metra.
Kleszcz pospolity jest mały i często trudny do zauważenia, szczególnie u psa z gęstą lub długą sierścią. Ma znaczenie przede wszystkim jako wektor bakterii z rodzaju Borrelia, a także niektórych czynników anaplazmozy i innych chorób odkleszczowych.
Kleszcz łąkowy Dermacentor reticulatus
Ten gatunek jest zwykle większy od kleszcza pospolitego i ma charakterystyczną jasną, siateczkowatą ornamentację na ciemnym ciele. Spotyka się go na łąkach, pastwiskach, terenach nadrzecznych, w zaroślach i na obszarach, gdzie występują dzikie zwierzęta.
W przypadku psa kleszcz łąkowy budzi szczególną czujność, ponieważ jest ważnym wektorem Babesia, pierwotniaka niszczącego czerwone krwinki. Zakażenie może prowadzić do babeszjozy, której objawami bywają osłabienie, gorączka, brak apetytu, blade lub żółtawe błony śluzowe oraz ciemne zabarwienie moczu.
Kleszcz jeżowy Ixodes hexagonus
Jak wskazuje nazwa, jego typowym żywicielem jest jeż. Może jednak zaatakować również psa, zwłaszcza gdy zwierzę węszy w norach, stertach liści, zaroślach lub miejscach, w których przebywają małe ssaki.
Nie jest tak częsty na psach jak dwa wcześniej opisane gatunki, ale bywa znajdowany w okolicy głowy, szyi i uszu. To dobry przykład na to, że miejsce znalezienia kleszcza nie zawsze pozwala określić jego gatunek. Do pewnej identyfikacji potrzebne są cechy widoczne pod powiększeniem.
Przeczytaj również: Jelitówka u psa? Objawy, przyczyny i kiedy do weterynarza
Kleszcze norowe i inne gatunki niszowe
W polskiej faunie występują także między innymi Ixodes crenulatus, Ixodes rugicollis, Ixodes trianguliceps, Haemaphysalis concinna czy Haemaphysalis punctata. Są ważne dla badań przyrodniczych, lecz zazwyczaj mają mniejsze znaczenie w codziennym kontakcie psa z terenem spacerowym.
Nie próbowałbym zapamiętywać całej listy 19 gatunków. Dla właściciela psa praktyczniejsza jest zasada, że każdy znaleziony kleszcz wymaga usunięcia, niezależnie od tego, czy wygląda jak kleszcz pospolity, łąkowy czy gatunek rzadziej spotykany.
Kleszcz psi może przyjechać z psem do Polski
Rhipicephalus sanguineus, nazywany kleszczem psim lub brunatnym kleszczem psim, preferuje psy znacznie bardziej niż większość rodzimych gatunków. W Polsce nie jest typowym, stabilnie występującym kleszczem środowiskowym, ale może zostać przywieziony z południa Europy wraz z psem, transporterem albo wyposażeniem.
Jego problem polega na tym, że w ogrzewanym domu, hotelu dla zwierząt lub hodowli może przeżyć i rozmnażać się wewnątrz pomieszczeń. Pojedynczy pasożyt znaleziony po urlopie nie oznacza jeszcze inwazji, ale większa liczba kleszczy w legowisku, szczelinach podłogi lub przy kojcu wymaga kontaktu z lekarzem weterynarii i firmą zajmującą się zwalczaniem pasożytów.
Ten gatunek ma szczególne znaczenie podczas podróży z psem. Może uczestniczyć w przenoszeniu między innymi erlichiozy, babeszjozy i hepatozoonozy, przy czym ryzyko zależy od kraju, lokalnej populacji pasożytów i wcześniejszej ekspozycji zwierzęcia.
ESCCAP Polska zaleca, aby plan ochrony dobierać do miejsca pobytu psa, jego stylu życia i kierunku podróży. Preparat stosowany w Polsce nie zawsze zapewnia taki sam zakres ochrony w rejonie Morza Śródziemnego.
Po wyglądzie można się zorientować, ale nie warto zgadywać
Zdjęcia znalezione w internecie pomagają wstępnie porównać kleszcze, jednak identyfikacja na podstawie niewyraźnej fotografii często jest błędna. Po napiciu się krwi ciało pasożyta zmienia kształt, a u młodych stadiów różnice są jeszcze trudniejsze do zauważenia.
| Gatunek | Co może zwrócić uwagę | Typowe środowisko lub sytuacja |
|---|---|---|
| Ixodes ricinus | Mały, ciemny, bez wyraźnej jasnej siateczki | Wilgotny las, leśna ścieżka, trawa, park |
| Dermacentor reticulatus | Większy, z jasnym wzorem na grzbiecie | Łąki, pastwiska, zarośla, doliny rzeczne |
| Ixodes hexagonus | Trudny do odróżnienia bez powiększenia | Miejsca bytowania jeży i małych ssaków |
| Rhipicephalus sanguineus | Brązowy, zwykle dość jednolicie ubarwiony | Podróże, hodowle, ogrzewane pomieszczenia |
Najlepszą praktyką jest zachowanie usuniętego kleszcza w szczelnym pojemniku albo wykonanie wyraźnego zdjęcia obok linijki. Nie ma jednak potrzeby wysyłania każdego pasożyta do oznaczenia, jeśli pies czuje się dobrze. Dla decyzji o usunięciu i obserwacji gatunek zwykle nie zmienia pierwszego kroku.
Jakie zagrożenia wiążą się z poszczególnymi gatunkami
Sam fakt ukąszenia nie oznacza zakażenia. Kleszcz musi być nosicielem konkretnego patogenu, a jego przekazanie zależy między innymi od czasu żerowania, gatunku pasożyta i odporności psa.
| Gatunek lub grupa | Najważniejsze możliwe zagrożenia | Co powinno zaniepokoić opiekuna |
|---|---|---|
| Ixodes ricinus | Borelioza, anaplazmoza i inne zakażenia odkleszczowe | Gorączka, osłabienie, kulawizna, bolesność stawów, powiększone węzły |
| Dermacentor reticulatus | Babeszjoza, czyli piroplazmoza | Gorączka, apatia, bladość błon śluzowych, ciemny mocz, szybkie pogorszenie |
| Rhipicephalus sanguineus | Choroby typowe dla cieplejszych regionów Europy, między innymi erlichioza i hepatozoonoza | Przewlekłe osłabienie, gorączka, chudnięcie, krwawienia lub objawy po podróży |
| Rzadkie gatunki | Potencjalne przenoszenie patogenów, zależne od lokalnej populacji | Każda wyraźna zmiana zachowania lub stanu zdrowia po ekspozycji |
Najpilniej reagowałbym na nagłe osłabienie, gorączkę i ciemny mocz, zwłaszcza po spacerach w regionie, gdzie występuje kleszcz łąkowy. W takiej sytuacji nie czekam na rozwój wszystkich objawów i kontaktuję się z weterynarzem tego samego dnia.
Co robić po spacerze i po znalezieniu kleszcza
Po każdym spacerze w wysokiej trawie, lesie lub parku sprawdzam przede wszystkim uszy, okolice pyska, szyję, pachy, pachwiny, przestrzenie między palcami i okolice odbytu. To miejsca z delikatniejszą skórą, w których kleszcz może pozostać niezauważony przez wiele godzin.
- Oglądaj psa regularnie, najlepiej od razu po powrocie.
- Usuń pasożyta możliwie szybko za pomocą pęsety lub haczyka, chwytając go blisko skóry.
- Nie smaruj kleszcza olejem, alkoholem, masłem ani inną substancją.
- Umyj i zdezynfekuj miejsce, a ręce dokładnie umyj.
- Obserwuj psa przez kolejne dni i zanotuj datę oraz miejsce ekspozycji.
Jeżeli fragment aparatu gębowego pozostanie w skórze, nie próbowałbym długo manipulować przy ranie. Niewielki miejscowy odczyn może się pojawić, ale narastający obrzęk, ropa, silny ból lub gorączka wymagają oceny weterynaryjnej.
Preparaty przeciwkleszczowe w formie kropli, obroży lub tabletek mają różne substancje czynne, czas działania i zakres ochrony. Dobór powinien uwzględniać masę psa, wiek, choroby przewlekłe, kąpiele, kontakt z kotami oraz podróże. Żaden preparat nie zwalnia jednak z oglądania sierści, ponieważ część środków zabija kleszcza dopiero po kontakcie z jego skórą.
Najlepsza ochrona nie wymaga znajomości wszystkich nazw
Nie trzeba rozpoznawać każdego z 19 gatunków, żeby dobrze zadbać o psa. Największą różnicę robią trzy nawyki: regularna profilaktyka dobrana przez weterynarza, kontrola sierści po spacerze i szybka reakcja na niepokojące objawy.
Jeśli pies podróżuje za granicę, mieszka w rejonie częstego występowania babeszjozy albo codziennie biega po łąkach, plan ochrony powinien być bardziej konsekwentny niż przy krótkich spacerach po miejskim chodniku. Sam wygląd kleszcza może być ciekawą wskazówką, ale dla zdrowia psa ważniejsze jest to, czy pasożyt został szybko usunięty i czy zwierzę jest odpowiednio chronione.
